خلفای سه گانه نیزمانند پیامبر( و شیعیان وضو می گرفتند؟ درآیه 6 سوره مائده(...وایدیکم الی المرافق...) منظور چیست؟شستن به سمت مرفق(مثل اهل تسنن) یا برعکس؟
بدون تردید مسلمانان در آغاز دورة اسلام، همانند پیامبر( وضو می گرفتند. و در این زمینه هیچ اختلافی ذکر نشده است. و اختلاف و تفاوت، پس از وفات رسول اکرم( ، روی داد. و طبق تاریخ، تا زمان عمر هم مردم همانند پیامبر( وضو می گرفتند. و در زمان عثمان بود که اختلاف و تفاوت دربارة وضو، در بین مردم رخ داد. و آغاز کنندة این اختلاف، خود عثمان بود. (1)
در زمان خلیفه اول، به رغم بررسی و وارسی دقیقی که در کتابهای تاریخ کرده ایم، و به رغم آنکه در پی یافتن اندک نشانه‌ای از اختلاف مسلمانان درباره حکمی از احکام وضو در آن دوره بوده ایم، هیچ نشان شایان ذکری نیافته ایم.(2)
در زمان خلیفه دوم نیز به همین صورت، مگر در یک مسأله، و در حالتی از حالتهای وضو، یعنی جایز بودن یا نبودن مسح بر پا افزار. بنابراین نبود خبری حاکی از واکنش خلیفه در این مسأله، دلیلی است بر اینکه در آن دوره وضوی پیامبر( میان مردم رواج داشته است. زیرا اگر اختلافی بود، خبری نقل می شد. به ویژه آنکه در کتب سیره و تاریخ نقل شده است، که او در دوران طولانی خلافت خود، به جزئیات شریعت اهتمام داشت.
عثمان بن عفان در میان خلفای سه گانه، تنها کسی است که چگونگی وضوی پیامبر( را نقل کرده ست. که در "صحیح البخاری،‌ج1،ص52" و "صحیح مسلم، ج1،ص204" و در "صحیح مسلم، ج1،ص207، ح8"، چند متن از این مطالبی که خلیفه سوم در مورد وضو گفته، آمده است. که در اینجا یک متن را نقل می کنیم :مسلم در صحیح خود، از قتیبه بن سعید، و احمد بن عبده ضبی، نقل کرده که گفتند :"عبدالعزیز ـ که همان درآوردی است از زید بن اسلم از حمران ـ وابسته عثمان، روایت کردند که گفت:"آبی برای وضو نزد عثمان بردم. او وضو گرفت، و سپس گفت :"برخی مردم حدیثهایی از پیامبر خدا( نقل می کنند که نمی دانم چیست، جز آنکه دیدم رسول خدا( وضویی همانند این وضوی من گرفت. و آنگاه فرمود :"هر کس چنین وضو بگیرد، همه گناهان گذشته او آمرزیده می شود."
این متن ها به چند نکته اشاره می کند :
1) این متن از این خبر می دهد که مسلمانان، در مسأله چگونگی وضو دو دسته شدند. (3)
2) در عبارت "برخی از مردم"، و نیز "نمی دانم چیست"، حکایت از آن دارد که خلیفه آن "مردم" را نکوهش می کند، و آنان را مجهول می داند. اما باید دید آیا آن مردم بحق چنین بودند؟یا خلیفه از آن روی که با آنان مخالف بود، این سخن را دربارة شان گفت. و اصل مخالفت با خلیفه چنین نکوهشی را می طلبید؟
در ادامه باید خاطر نشان کرد که طریقه وضو گرفتن شیعه، طبق قرآن کریم است. و کیفیت آن، که همان سنت پیامبر( است، از طریق ائمه اطهار( ، به ما رسیده است. خود امام صادق( به مردی که از ایشان سؤال نمود، فرمودند :"مهما أجبتک فیه بشیء فهو عن رسول الله( لسنا نقول برأنیا من شیء" (4) (هر پاسخی که به تو دادم از پیامبر گرامی( است. و ما به رأی و نظر خود سخن نمی گوییم.)
در رابطه با سؤال شما دربارة "...فاغسلوا وجوهکم و ایدیکم الی المرافق..." باید گفت که حد دست که باید در وضو شسته شود، تا آرنج ذکر شده؛ زیرا "مرافق" جمع "مرفق" یعنی آرنج است. و هنگامی که گفته می‌شود دست را بشویید، ممکن است به ذهن چنین برسد که دستها را تا مچ بشویید، زیرا غالباً این مقدار شسته می شود. ولی قرآن می‌فرماید :"تا آرنج بشویید" (الی المرافق). لذا "الی" در آیه برای بیان حد شستن است، نه کیفیت شستن، که بعضی توهم کرده اند، و خیال کرده اند که آیه می فرماید که باید دستها را از سرانگشتان به طرف آرنج بشویید (چنانکه بعضی از اهل سنت قائل هستند).
این مسأله، مانند این است که انسان به کارگری سفارش کند، که دیوار اطاق را از کف تا یک متر رنگ کند. روشن است منظور این نیست که دیوار از پایین به بالا رنگ شود؛ بلکه باید به این مقدار رنگ شود، نه بیشتر، و نه کمتر. پس فقط مقداری از دست که باید شسته شود، در آیه ذکر شده. و اما کیفیت آن در سنت پیامبر( ،‌ بوسیله اهل بیت( ، به ما رسیده است. و آن شستن آرنج است به طرف سرانگشتان.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
منابع و مآخذ :
1. تفسیر نمونه، ج4، ص285تا288
2. وضوی پیامبر، سید علی شهرستانی، ترجمة دکتر حسین صابری، ص54و55
3. همان، ص60و61
فقه تطبیقی، محمد جواد مغنیه، ترجمه کاظم پور جوادی،ص3و4